Dışarıdan bakınca tehlikeli madde işi bir kutuya etiket yapıştırmaktan ibaret gibi görünebilir. İçeriden bakınca durum farklı: aynı gönderiye çok sayıda kişi dokunuyor, kurallar düzenli olarak değişiyor ve zincirin herhangi bir halkasındaki küçük bir hata büyük bir soruna dönüşebiliyor.
Bu yazıda tehlikeli madde operasyonlarının genel yapısını, hataların en sık nerede çıktığını ve işin gerçek risklerini anlatıyorum.
Tehlikeli madde nedir?
Tehlikeli maddeler, taşınırken, depolanırken ya da elleçlenirken insan sağlığına, mala veya çevreye zarar verebilecek madde ve nesnelerdir. Uluslararası taşıma mevzuatı bunları Birleşmiş Milletler'in tavsiye kurallarına dayanan dokuz sınıfta toplar:
- Sınıf 1: Patlayıcı madde ve nesneler
- Sınıf 2: Gazlar (alevlenir, alevlenmez ve zehirli)
- Sınıf 3: Alevlenir sıvılar
- Sınıf 4: Alevlenir katılar, kendiliğinden yanmaya yatkın maddeler ve suyla temas edince alevlenir gaz çıkaran maddeler
- Sınıf 5: Yükseltgen (oksitleyici) maddeler ve organik peroksitler
- Sınıf 6: Zehirli ve bulaşıcı maddeler
- Sınıf 7: Radyoaktif maddeler
- Sınıf 8: Aşındırıcı maddeler
- Sınıf 9: Çeşitli tehlikeli madde ve nesneler (lityum piller ve çevreye zararlı maddeler gibi)
Her tehlikeli maddenin bir UN numarası, bir uygun sevkiyat adı ve çoğu durumda bir ambalaj grubu vardır. Hangi ambalajın kullanılacağı, hangi etiketin yapıştırılacağı ve hangi belgenin düzenleneceği bu bilgilere göre belirlenir.
Zincirde kim neyden sorumlu?
Tehlikeli madde taşımacılığı tek bir kişinin değil, bir zincirin işidir. ADR, taşımaya katılan tarafların güvenlik yükümlülüklerini ayrı ayrı tanımlar:
- Gönderen: Maddenin doğru sınıflandırılmasını, taşımaya uygun hâle getirilmesini ve gerekli bilgi ve belgelerin taşımacıya verilmesini sağlar.
- Paketleyen ve dolduran: Uygun ve onaylı ambalajı ya da tankı kullanır, ambalajı doğru işaretler ve etiketler.
- Yükleyen: Hasarlı ambalajı yüklemez, birlikte yüklenemeyecek maddeleri ayrı tutar, yükü araca güvenli biçimde yerleştirir.
- Taşımacı: Taşınan maddenin taşınmasına izin verildiğini, belgelerin ve ekipmanın araçta bulunduğunu, aracın işaretlerinin doğru olduğunu kontrol eder.
- Alıcı ve boşaltan: Teslim almayı gereksiz yere geciktirmez; boşaltmadan sonra gerekli kontrolleri, temizliği ve eski işaretlerin kaldırılmasını sağlar.
Pratikte bir firma birden fazla rolü aynı anda üstlenebilir; örneğin hem paketleyen hem gönderen olabilir. Bu durumda her rolün yükümlülüğü ayrı ayrı geçerlidir.
TMGD'nin rolü, işletmenin tehlikeli madde faaliyetlerinin mevzuata uygun yürümesini izlemek ve yönetime danışmanlık yapmaktır. Uygulamaların takibi, çalışanların eğitiminin ve eğitim kayıtlarının izlenmesi, kaza ve ihlallerin incelenip raporlanması ve işletmenin faaliyetleri hakkında yıllık rapor hazırlanması bu görevlerin başında gelir. TMGD her paketi kendisi hazırlamaz; doğru süreci kurar, doğru soruları sorar ve sürecin işleyip işlemediğini denetler.
Hataların sık görüldüğü adımlar
Aşağıdaki altı adım, hatanın zincire girebildiği başlıca noktalar.
Sınıflandırma
Her şey sınıflandırmayla başlar ve burada yapılan hata sonraki bütün adımlara taşınır. Karışımlar, birden fazla tehlikesi olan maddeler ve "başka türlü belirtilmemiş" (N.O.S.) kayıtlar en çok dikkat isteyen durumlardır. Güvenlik bilgi formunun taşımacılık bölümü iyi bir başlangıç noktasıdır; ancak her zaman güncel ya da doğru olmayabilir, kontrol edilmeden kopyalanmamalıdır.
Ambalaj seçimi ve onaylı ambalaj
Sınırlı ve istisnai miktar gibi muafiyetlerin dışında tehlikeli maddeler çoğunlukla test edilmiş, üzerinde UN işareti bulunan onaylı ambalajlarla taşınır. Ambalajın onayı maddenin ambalaj grubuna ve özelliklerine uygun olmalıdır. Kombine ambalajlarda onay, test edilen iç ambalaj düzeni ve üreticinin kapatma talimatıyla birlikte geçerlidir. Dış kutu aynı kalıp iç ambalaj değiştiğinde onay geçerliliğini yitirebilir.
İşaretleme ve etiketleme
UN numarası, tehlike etiketleri ve gerektiğinde çevreye zararlı madde işareti, lityum pil işareti ya da yön okları pakette doğru yerde ve okunur olmalıdır. Eksik ya da yanlış etiketin yanında, yeniden kullanılan kutularda eski işaretlerin kaldırılmaması da sorun yaratır.
Dokümantasyon
Karayolunda taşıma belgesi ve sürücü kabinindeki yazılı talimat, havayolunda ise çoğu gönderi için gönderenin tehlikeli madde beyanı gerekir. Belgedeki bilgi, paketin üzerindekiyle birebir örtüşmelidir. Eski bir gönderinin belgesini kopyalayıp üzerinden düzenlemek pratik görünür ama tutarsızlığa kolayca yol açar.
Yükleme ve ayrıştırma
Bazı tehlikeli maddeler aynı araçta, aynı konteynerde ya da birbirine yakın taşınamaz. Birlikte yükleme yasakları, yük emniyeti ve hasarlı ambalajın fark edilmesi bu aşamanın konusudur. Yükleme çoğunlukla zaman baskısı altında yapıldığı için kontrollerin atlanabildiği yerlerden biridir.
Eğitim
ADR ve IATA DGR, tehlikeli maddeyle ilgili görev yapan herkesin görevine uygun eğitim almasını ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Depo çalışanı, forklift operatörü ve sevkiyat masasındaki kişi de bu zincirin parçasıdır. Eğitim bir kez verilip bitmez; mevzuat değiştikçe tazelenmesi gerekir.
Taşıma modu değişince kurallar da değişiyor
Aynı gönderi karayoluyla havalimanına, oradan uçakla başka bir ülkeye gidebilir. Karayolunda ADR, demiryolunda RID, denizyolunda IMDG Code, havayolunda ICAO Teknik Talimatları ve bunlara dayanan IATA DGR uygulanır. Temel yapı ortak olsa da ayrıntılar değişir:
- Havayolunda paket başına izin verilen miktarlar sınırlıdır ve yolcu uçağı ile kargo uçağı için ayrı sınırlar vardır.
- Karayoluyla taşınabilen bir madde yolcu uçağında taşınamayabilir. Örneğin tek başına gönderilen lityum iyon piller (UN 3480), 2016'dan bu yana kural olarak yolcu uçaklarında kargo olarak taşınamıyor; istisna ancak yetkili makamların özel onayıyla mümkün.
- Havayolunda paketin üzerinde UN numarasının yanında uygun sevkiyat adı da yer almalıdır.
- Ayrıştırma ve birlikte yükleme kuralları her modun kendi tablolarına göre değerlendirilir.
Mevzuat da yerinde durmaz: ADR, RID ve IMDG Code iki yılda bir, IATA DGR ise her yıl yeni baskıyla güncellenir. Geçen yıl doğru olan bir uygulama bu yıl eksik kalabilir. Buna dil sorunu da eklenir: ADR, RID ve IMDG Code'un Bakanlıkça yayımlanan Türkçe çevirileri olsa da güncel baskılar, rehberler ve değişiklik duyuruları çoğunlukla İngilizcedir. Tek bir UN numarasını dört modda kontrol etmek, dört ayrı kaynakta arama yapmak demektir.
Gerçek riskler
Mevzuatın ayrıntısı bazen kâğıt işi gibi görünür, ama her kuralın arkasında gerçek bir tehlike vardır:
- Yangın: Alevlenir sıvı, gaz ve katılarda bir sızıntı ve bir tutuşturma kaynağı yeterlidir.
- Patlama: Patlayıcıların yanında basınçlı kaplar, organik peroksitler ve bazı yükseltgen maddeler de uygun olmayan koşullarda şiddetli tepkime verebilir.
- Zehirli gaz: Sızıntı ya da yangın sonucu açığa çıkan gazlar, kapalı alanlarda kısa sürede tehlikeli yoğunluğa ulaşabilir.
- Aşındırıcı temas: Asitler ve bazlar cilde, gözlere ve ambalajın kendisine zarar verir; zarar gören ambalaj yeni sızıntılara yol açar.
- Çevre kirliliği: Toprağa ya da suya karışan bir madde, etkisini olay yerinin çok ötesine taşıyabilir.
Günlük hayatta en sıradan görünen tehlikeli maddelerden biri lityum pillerdir: telefon, dizüstü bilgisayar, taşınabilir şarj cihazı, elektrikli el aletleri. Hasarlı, kusurlu ya da yanlış paketlenmiş bir pil, termal kaçak denilen kontrolsüz ısınmaya girip söndürülmesi zor bir yangın başlatabilir.
Bir diğer risk beyan edilmemiş ya da gizli tehlikeli maddelerdir. Parfüm, aerosol, boya, çakmak, el dezenfektanı, taşınabilir şarj cihazı, hava yastığı gibi araç parçaları ya da kamp gazı, gönderen tarafından sıradan kargo sanılabilir. Beyan edilmeyen bir madde hiçbir kontrolden geçmez: doğru ambalajlanmaz, etiketlenmez, ayrıştırılmaz. Bir sorun çıktığında müdahale edenler neyle karşı karşıya olduklarını bilemez.
İnsan faktörü
Hataların arkasında yalnızca bilgi eksikliği yoktur; alışkanlık, zaman baskısı ve yorgunluk da vardır. "Hep böyle gönderiyoruz" cümlesi, mevzuat ya da ürün değiştiğinde riskli bir cümleye dönüşür. Aynı ürünü yıllardır gönderen biri, ürünün içeriği ya da ambalajı değiştiğinde bunu fark etmeyebilir. İşi bilen tek bir kişiye bağımlı kalmak da bir risktir; o kişi olmadığında süreç aksar.
Çözüm, insanı suçlamak değil, hatayı zorlaştıran bir düzen kurmaktır: net sorumluluklar, adım adım kontrol listeleri, ikinci bir gözün kontrolü ve düzenli eğitim.
Kontrol listeleri ve doğru araçlar
Bu kadar çok değişkenin olduğu bir işte hafızaya güvenmek yetmez. Kontrol listesi, atlanan adımı görünür kılar, işi bilen tek kişiye bağımlılığı azaltır ve denetimde neyin kontrol edildiğini gösterir.
Sektörde karşılaştığım problemlerin büyük bölümü aslında bir yazılım problemiydi. Bu yüzden bu alanda kendi ürünlerimi geliştirdim:
- SafeCargo, ADR, RID, IMDG ve IATA DGR'yi Türkçe ve tek yerde aramak için bir mevzuat platformu. Dört mevzuatta aynı anda arama, ADR Tablo A ve IATA DG List sorgulama, ayrıştırma matrisi, lityum pil karar ağacı, ADR'deki taşıma birimi başına miktar muafiyeti için 1000 puan hesaplayıcı, tünel kategorileri ve kontrol listeleri içeriyor.
- TMGD Asistanı, TMGD'lerin ve TMGD kuruluşlarının firma, ziyaret, belge ve hatırlatma takibini tek panelde toplayan bir yönetim platformu. Ziyaret, denetim ve eğitim takvimi, belge arşivi ve otomatik hatırlatma e-postaları içeriyor.
Araçlar kararı vermez; kararı yine bilgili bir insan verir. Ama doğru araç, doğru bilgiye daha hızlı ulaşmayı ve bir adımın unutulmamasını kolaylaştırır.